Opublikowano: sobota, 11 luty 2012

Spis treści

Zdający zna, rozumie i stosuje prawa, pojęcia i terminy oraz wyjaśnia procesy i zjawiska:

Standard

Zakres wymagań Zdający potrafi:

  1. Zna i rozumie prawa, pojęcia i zjawiska chemiczne , posługuje się terminologią i symboliką chemiczną związaną z :

a) budową atomu, izotopami i promieniotwórczością naturalną

o wykazać się znajomością i rozumieniem pojęć związanych z budową atomu i układem okresowym pierwiastków:

o określić na podstawie zapisu AZE l iczbę cząstek elementarnych w atomie, w jonie oraz skład jądra atomowego;

o wykazać się znajomością i rozumieniem pojęć: masa atomowa i masa cząsteczkowa;

o przewidywać typowe stopnie utlenienia pierwiastka na podstawie konfiguracji elektronowej;o zapisać konfigurację elektronową atomów pierwiastków o Z = 1 do Z= 20 oraz ich prostych jonów; (zapis pełny, skrócony z symbolem helowca i klatkowy") ustalić liczbę elektronów walencyjnych;

o określić związek między budową atomu, konfiguracją elektronową a położeniem pierwiastka w układzie okresowym;

o określić przynależność pierwiastków do bloku s, p, d oraz ustalić położenie pierwiastka w układzie okresowym na podstawie jego konfiguracji elektronowej;

o wykazać się znajomością i rozumieniem pojęć związanych z naturalnymi przemianami promieniotwórczymi (α, β, y);

o porównywać trwałość izotopów promieniotwórczych na podstawie okresów półtrwania;

b) wiązaniami chemicznymi,

o określić zmiany elektroujemności pierwiastków w okresach

i grupach układu okresowego;

o określić rodzaj wiązania: (kowalencyjne, kowalencyjne

spolaryzowane, jonowe) na podstawie

różnicy elektroujemności łączących się pierwiastków

o określić rodzaje i typy wiązań (wiązania a, wiązania n) dla typowych cząsteczek nieorganicznych i organicznych;

o określić właściwości fizykochemiczne substancji wynikające z rodzaju występujących w nich wiązań;

o zapisywać wzory określające budowę typowych związków jonowych (tlenki, wodorotlenki, sole), wzory elektronowe związków kowalencyjnych (typowe cząsteczki homoatomowe i heteroatomowe) oraz węglowodorów z uwzględnieniem wiązań pojedynczych i wielokrotnych

c) molem substancji chemicznej;

o wykazać się znajomością i rozumieniem pojęć: mol, masa molowa, objętość molowa gazów, warunki normalne

o dokonać interpretacji jakościowej i ilościowej równania reakcji w ujęciu molowym, masowym i objętościowym;

d) pierwiastkami i związkami chemicznymi;

o posługiwać się poprawną nomenklaturą i symboliką

chemiczną w odniesieniu do: pierwiastków i ich połączeń z tlenem, połączeń wodoru z azotem, siarką i fluorowcami, wodorotlenków, kwasów nieorganicznych i soli;

o zapisywać wzory sumaryczne związków chemicznych na pod­stawie ich składu i stopni utlenienia łączących się pierwiastków;

e) typami reakcji chemicznych:

Standard

o kwalifikować przemiany chemiczne ze względu na:

typ procesu (reakcje syntezy, analizy i wymiany oraz substytucji, addycji, eliminacji, kondensacji, polimeryzacji dla substancji organicznych), rodzaj reagentów (reakcje cząsteczkowe, jonowe), efekty energetyczne (reakcje egzo- i endotermiczne), zmianę stopni utlenienia reagentów;

o zaklasyfikować reakcje przebiegające z udziałem substancji nieorganicznych i organicznych do określonego typu reakcji

o przewidywać produkty reakcji na podstawie znanych substratów i typu reakcji;

f) roztworami wodnymi i ich stężeniem

o wykazać się znajomością i rozumieniem pojęć: rozpuszczanie, rozpuszczalnik, substancja rozpuszczona, roztwór nasycony i nienasycony, rozpuszczalność, stężenie procentowe i stężenie molowe;

o opisać różnice pomiędzy roztworem właściwym i zawiesiną;

o zakwalifikować roztwory do roztworów właściwych i układów koloidalnych;

o podać metody rozdzielenia składników roztworów właściwych i zawiesin;

g) elektrolitami, dysocjacją jonową i reakcjami zobojętniania i strącania osadów oraz reakcjami zachodzącymi w roztworach wodnych;

o wykazać się znajomością i rozumieniem pojęć: elektrolit mocny, elektrolit słaby, pH , iloczyn rozpuszczalności, odczyn roztworu;

o wykazać się znajomością procesów i reakcji zachodzących w roztworach wodnych: dysocjacją elektrolityczna ( jonowa), reakcje jonowe (reakcja zobojętniania, reakcja strąceniowa,)

o opisać zachowanie wskaźników kwasowo-zasadowych w roztworach o odczynie kwasowym, obojętnym i zasadowym;

h) reakcjami utleniania i redukcji

o wykazać się znajomością i rozumieniem pojęć: stopień

utlenienia, utleniacz, reduktor, utlenianie, redukcja, reakcja utleniania - redukcji

o określić stopnie utlenienia pierwiastka w jonie i cząsteczce związku nieorganicznego i organicznego;

o wskazać utleniacz, reduktor, proces utleniania i proces re­dukcji;

o wykazać się znajomością zasad bilansu elektronowego;

i)węglowodorami i ich pochodnymi, szeregiem homologicznym i izomerią związków organicznych.

o posługiwać się poprawną nomenklaturą węglowodorów(nasyconych, nienasyconych, aromatycznych), grup funkcyjnych i jednofunkcyjnych pochodnych węglowodorów (halogenopochodnych, alkoholi, fenoli, aldehydów, ketonów, amin, kwasów karboksylowych i estrów) oraz naj­ważniejszych dwufunkcyjnych pochodnych węglowodorów (aminokwasów);

o wykazać się znajomością i rozumieniem pojęć związanych z izomerią konstytucyjną (izomeria szkieletowa, podstawienia,

o wykazać się rozumieniem pojęć: szereg homologiczny, homolog;

o narysować wzory izomerów dla węglowodorów zawierających do 6 (10) atomów węgla i wiązania różnej krotności;

o zapisywać wzory półstrukturalne (grupowe) podstawowych jednofunkcyjnych i wielofunkcyjnych pochodnych węglowodorów, stosować wzory ogólne szeregów homologicznych;

o wyprowadzać wzory sumaryczne na podstawie wzorów ogólnych szeregu homologicznego, rysować wzory strukturalne i półstrukturalne (grupowe) węglowodorów;

o określać rzędowość atomów węgla;

o rozpoznawać najważniejsze cukry proste (glukoza, fruktoza) I

i złożone (sacharoza, maltoza) zapisane za pomocą wzorów j

Fischera lub Hawortha |

o rozpoznać w podanych wzorach odpowiednio wiązanie

glikozydowe w cukrach i peptydowe w białkach; !

o tworzyć wzory dipeptydów i tripeptydów, powstających

z podanych aminokwasów

o wykazać się znajomością źródeł węglowodorów, i

jednofunkcyjnych i podstawowych wielofunkcyjnych

pochodnych węglowodorów w przyrodzie;

2. Opisuje właściwości najważniejszych pierwiastków i związków chemicznych oraz ich zastosowania.

a) właściwości fizyczne

i chemiczne metali i niemetali (Na, K. Mg, Ca, Al, Zn, Fe, Cu, H, 0, N, Cl, Br, C, Si, P, S,);

o podać typowe właściwości fizyczne wymienionych metali i niemetali (np. stan skupienia, barwa, połysk, zapach); |

podać typowe właściwości chemiczne wymienionych pierwiastków, w tym zachowanie wobec:

-tlenu (Na, K, Mg, Ca, Al, Zn, Fe, Cu, , C, S, H, P), -

-wodoru (N, S, Cl, 0, Br), j ---wody (Na, K, Mg, Ca, Cl),

-kwasów nieutleniających (metale),
-siarki i chloru (metale);

b) właściwości fizyczne i chemiczne tlenków wymienionych metali i niemetali, wodorków niemetali (0, N, Cl, Br, S) najważniejszych zasad, kwasów i soli, węglowodorów i ich pochodnych;

o opisać typowe właściwości fizyczne tlenków metali i niemetali, wodorków wymienionych niemetali oraz najważniejszych zasad kwasów i soli;

o opisać typowe właściwości chemiczne tlenków pierwiastków

o l. at. od 1 do 20 (35), w tym zachowanie wobec wody, j
kwasów i zasad;

o porównać tlenki ze względu na ich charakter chemiczny

(kwasowy, zasadowy, obojętny)

o opisać typowe właściwości chemiczne wodorków niemetali,

w tym zachowanie wobec wody, kwasów i zasad;

o opisać typowe właściwości chemiczne

i zasad, w tym zachowanie wobec wody, kwasów

o opisać typowe właściwości chemiczne kwasów, w tym zachowanie

wobec: metali, wody i zasad;

o opisać zachowanie soli, w tym zachowanie wobec wody, I

kwasów, zasad

o zakwalifikować kwasy do odpowiedniej grupy ze względu na

ich skład, moc, właściwości utleniające;

o opisać metody otrzymywania tlenków pierwiastków o l. at. od 1 do 20 w reakcjach: syntezy, rozkładu termicznego niektórych soli i wodorotlenków oraz utleniania lub redukcji tlenków;

o opisać metody otrzymywania zasad w reakcjach

odpowiedniego tlenku z wodą i metalu aktywnego z wodą oraz metody otrzymywania wodorotlenków;

o opisać metody otrzymywania kwasów w reakcjach odpowiedniego tlenku z wodą i poprzez rozpuszczanie kwasowych wodorków w wodzie;

o opisać typowe metody otrzymywania soli;

o opisać typowe właściwości poszczególnych grup węglowodorów i metody ich otrzymywania;

o opisać typowe właściwości związków organicznych w zależ­ności od podstawnika i rodzaju grupy funkcyjnej w cząsteczce {-X (halogen), -OH, -CHO, =CO, -COOH, -COOR i -NH2} oraz metody ich otrzymywania;

o opisać typowe właściwości prostych wielofunkcyjnych pochodnych węglowodorów ze względu na posiadanie określonych grup funkcyjnych (hydroksykwasy, aminokwasy, cukry proste)

c) zastosowania poznanych substancji chemicznych i zagrożenia powodowane niewłaściwym ich wykorzystaniem.

o opisać zastosowania najważniejszych substancji - metali, niemetali, tlenków, kwasów, zasad, soli i związków organicznych np. węglowodorów (nasyconych, nienasyconych, aromatycznych), alkoholi, aldehydów, ketonów, kwasów karboksylowych, estrów, aminokwasów;

o opisać przyczyny powstawania najbardziej powszechnych zanieczyszczeń środowiska naturalnego;

o opisać zagrożenia wynikające z niewłaściwego przechowywania i zastosowania najważniejszych substancji chemicznych;

o opisać znaczenie i zastosowanie surowców mineralnych;

o opisać wykorzystanie tworzyw sztucznych w życiu współczesnego człowieka;

o opisać zagrożenia związane z promieniotwórczością;

o opisać wpływ różnych czynników na proces koagulacji i denaturacji białek.

Standard

Zakres wymagań Zdający potrafi:

3. Przedstawia i wyjaśnia zjawiska i procesy chemiczne:

a) zapisuje równania reakcji chemicznych w formie cząsteczkowej i jonowej;

o zastosować prawo zachowania masy, prawo zachowania ładunku oraz zasadę bilansu elektronowego do uzgadniania

równań reakcji zapisanych odpowiednio cząsteczkowo i jonowo

o uzupełniać równania reakcji, dobierając brakujące substraty lub produkty;

o zapisywać równania i przewidywać produkty naturalnych przemian promieniotwórczych (α, β)

o zapisać równanie reakcji chemicznej na podstawie słownego lub graficznego opisu przemiany i odwrotnie;

o zapisać równania reakcji na podstawie podanego ciągu

przemian i zaproponować ciąg przemian na podstawie

podanego opisu procesu chemicznego;

o zapisywać równania reakcji ilustrujące zachowanie tlenków pierwiastków o l. at. od 1 do 20

wobec wody, kwasów odpowiednimi równaniami reakcji chemicznych;

o zapisywać równania reakcji ilustrujące metody otrzymywania tlenków pierwiastków w reakcjach; rozkładu termicznego niektórych soli i wodorotlenków oraz utleniania lub redukcji tlenków;

o zapisywać równania reakcji, ilustrujące metody otrzymywania zasad (wodorotlenków) w reakcjach: odpowiedniego tlenku metalu z wodą, metalu aktywnego z wodą,

o zapisywać równania reakcji, ilustrujące metody otrzymywania kwasów w reakcjach odpowiedniego tlenku z wodą;

o zapisywać równania typowych reakcji otrzymywania soli obojętnych,

o ilustrować zachowanie tlenków najważniejszych pierwiastków

o l. at. od 1 do 20 wobec wody, kwasów, odpowiednimi równaniami reakcji chemicznych;

o zapisywać równania reakcji, ilustrujące typowe zachowanie się kwasów wobec metali (wypieranie wodoru), tlenków metali i wodorotlenków

o zapisywać równania reakcji ilustrujące charakter chemiczny związków wodoru z azotem, siarką i fluorowcami;

o ilustrować równaniami reakcji zachowanie pierwiastków wobec:

-tlenu (Na, K, Mg, Ca, Al, C, Si, P, S, Fe),

-wodoru (N, S, Cl. 0, Br),

- wody (Na, K, Mg, Ca, Cl),

- kwasów nieutleniających (metale),

- siarki i chloru (metale);

o zapisywać równania reakcji dysocjacji kwasów (z uwzględnie­niem dysocjacji wielostopniowej) oraz zasad i soli;

o ilustrować przebieg reakcji jonowych (reakcje zobojętniania, wytrącania osadów), wykorzystując równania reakcji zapisane w formie cząsteczkowej, jonowej i skróconej jonowej;

o zapisywać równania prostych reakcji utleniania i redukcji;

o zapisywać równania reakcji dla poszczególnych grup węglowodorów:

o zapisywać równania reakcji ilustrujące typowe właściwości związków organicznych w zależności od rodzaju podstawnika i grupy funkcyjnej w cząsteczce {-X (halogen), -OH, -CHO, = C0. -COOH -COOR oraz -NH2};

o zapisywać równania reakcji, jakim ulegają pochodne wielofunkcyjne ze względu na posiadanie określonych grup funkcyjnych (proste aminokwasy, cukry proste);

b) interpretuje jakościowo i ilościowo równania reakcji chemicznej;

o dokonać interpretacji jakościowej i ilościowej równania reakcji w ujęciu atomowo-cząsteczkowym, jonowym, molowym, wagowym, objętościowym (dla reakcji przebiegających w fazie gazowej);

c) opisuje efekty energetyczne przemian;

o stosować pojęcia: proces egzotermiczy, endotermiczny do opisu efektów energetycznych przemian;

d) określa czynniki wpływające na przebieg reakcji chemicznych.

o określić wpływ różnych czynników na przebieg reakcji chemicznej (temperatura, ciśnienie, stężenie substratów, stopień rozdrobnienia substratów, katalizator);

Korzystanie z informacji

Zdający wykorzystuje i przetwarza informacje:

Standard

Zakres wymagań Zdający potrafi:

1. Odczytuje i analizuje informacje przedstawione w różnej formie.

a) tekstu o tematyce chemicznej;

o wyszukać w podanym tekście informacje potrzebne do rozwiązania określonego problemu

b) tablic chemicznych, wykresów, schematów, rysunków.

o odczytywać i interpretować informacje z układu okresowego

pierwiastków, tablic chemicznych, wykresów i tablic

rozpuszczalności

o wytłumaczyć zachowanie metali wobec wody,

kwasów na podstawie położenia metalu w szeregu aktywności metali

o wykorzystać dane zawarte w tablicach rozpuszczalności do

projektowania reakcji strąceniowych;

o ocenić wpływ składu zanieczyszczeń powietrza na zmianę odczynu wody deszczowej, wód powierzchniowych i gleby;

2. Uzupełnia brakujące informacje na podstawie analizy tablic chemicznych, tabeli, wykresu/ów, schematu/ów, rysunku/ów i tekstu/ów.

o uzupełnić brakujące dane na podstawie informacji podanych w formie:

- tekstów o tematyce chemicznej,

- rysunków przedstawiających doświadczenia,

- schematów procesów chemicznych,

- wykresów,
- tablic chemicznych,
- tabel.

3. Selekcjonuje, porównuje przedstawione informacje.

o dokonać selekcji i analizy informacji podanych w formie:

- tekstów o tematyce chemicznej,

- rysunków przedstawiających doświadczenia,

- schematów procesów chemicznych,

- wykresów,
- tablic chemicznych,
- tabel.

4. Przetwarza informacje według podanych zasad:

a) konstruuje schematy, rysunki, tabele, wykresy;

o konstruować wykresy wg podanych zależności

o przedstawiać przebieg doświadczeń w postaci

schematycznego rysunku

o konstruować tabele prezentujące określone dane;

o konstruować schematy procesów chemicznych;

o konstruować ciąg przemian organicznych i nieorganicznych prowadzących do otrzymywania różnych produktów;

b) formułuje opisy

przedstawionych zjawisk, procesów.

o opisać słowami lub za pomocą rysunku (schematu) przebieg doświadczeń, zjawisk lub procesów;

o zapisać obserwacje wynikające z prezentowanych doświadczeń, zjawisk i procesów

.

5. Wykonuje obliczenia chemiczne:

a) związane z izotopami i przemianami promieniotwórczymi;

o obliczyć średnią masę atomową pierwiastka na podstawie procentowego składu izotopowego dwóch naturalnych izotopów;

b) z zastosowaniem pojęcia mola i objętości molowej i warunków normalnych;

o obliczyć skład związku chemicznego w procentach masowych;

o wykonać obliczenia chemiczne z zastosowaniem pojęć: masa atomowa, masa cząsteczkowa, mol, masa molowa i objętość molowa gazów;

c) stechiometryczne;

o wykonać obliczenia stechiometryczne na podstawie wzoru sumarycznego i równania reakcji;

d) związane ze stężeniem procentowym i stężeniem molowym roztworu, z rozpuszczalnością

o obliczyć stężenie procentowe i molowe roztworu;

o obliczyć: masę substancji, rozpuszczalnika i roztworu, objętość

rozpuszczalnika i roztworu, gęstość roztworu, mając

odpowiednie dane;

o wykonywać obliczenia związane z rozpuszczalnością;

Tworzenie informacji

Zdający rozwiązuje problemy, tworzy i interpretuje informacje:

Standard

Zakres wymagań Zdający potrafi:

1. Wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe w zakresie: podobieństw i różnic we

właściwościach pierwiastków, zależności między budową substancji a jej właściwościami oraz przemian chemicznych.

o dostrzegać związki przyczynowo-skutkowe zachodzące w procesach chemicznych w zależności od warunków, w których przebiegają typowe reakcje;

o wyjaśniać przebieg zjawisk spotykanych w życiu codziennym, posługując się wiedzą chemiczną w korelacji z innymi

naukami przyrodniczymi;

o analizować, interpretować, porównywać dane zawarte w tablicach chemicznych i opracowaniach naukowych lub popularnonaukowych;

2.Planuje eksperymenty i przewiduje obserwacje

Standard

o projektować metody rozdzielania składników mieszanin,

o projektować doświadczenia prowadzące do otrzymywania roztworów nasyconych i nienasyconych, roztworów o określonym stężeniu procentowym i molowym

o projektować doświadczenia ilustrujące różnice w aktywności

metali i fluorowców;

o projektować doświadczenia pozwalające na otrzymywanie

tlenków, wodorotlenków, kwasów, zasad, soli;

o projektować doświadczenia pozwalające na określenie

charakteru chemicznego tlenków

o projektować doświadczenia pozwalające na rozróżnienie

roztworów kwaśnych, obojętnych i zasadowych

o projektować doświadczenia, pozwalające na identyfikację

(odróżnienie) węglowodorów różnych typów na podstawie

ich właściwości fizykochemicznych;

o projektować doświadczenia pozwalające na identyfikację (odróżnienie) różnych pochodnych węglowodorów na podstawie ich właściwości fizykochemicznych;

3. Interpretuje informacje oraz formułuje wnioski i uzasadnia opinie.

o klasyfikować substancje chemiczne na podstawie opisu reakcji chemicznych lub właściwości fizykochemicznych;

o wnioskować o typie pochodnej na podstawie opisu wyników reakcji identyfikacyjnych;

o dokonywać uogólnień i formułować wnioski, układać zwięzłą strukturę wypowiedzi;